مکملهای ویتامینه و معدنی، اجزای حیاتی و ضروری در جیره غذایی مرغ گوشتی هستند که علیرغم مصرف اندک، نقش فوقالعاده مهمی در سلامت، رشد و کارایی گله ایفا میکنند. همانطور که قبلاً اشاره کردیم، مواد اولیهای مانند ذرت و کنجاله سویا به تنهایی قادر به تأمین نیازهای دقیق پرنده برای بروز حداکثر پتانسیل ژنتیکی نیستند و این کمبودها توسط این مکملها جبران میشود. در ادامه به بررسی دقیق این دو گروه از مکملها میپردازیم: ۱. مکملهای معدنی (سپلایت معدنی) مواد معدنی به دو دسته کلی تقسیم میشوند: ماکرومینرالها (که به مقدار نسبتاً زیاد مورد نیازند) و میکرومینرالها یا عناصر کمیاب (که به مقدار بسیار ناچیز اما حیاتی نیاز هستند). ماکرومینرالهای اصلی در تغذیه مرغ گوشتی: · کلسیم (Ca): · نقش: مهمترین ماده معدنی برای تشکیل و استحکام استخوانها و اسکلتبندی است. همچنین برای انعقاد خون و انقباض عضلات (از جمله عضله قلب) ضروری است. · منابع تأمین: معمولاً از سنگ آهک (کربنات کلسیم) و صدف دریایی تأمین میشود. دیکلسیم فسفات نیز حاوی کلسیم است. · نکته مهم: نسبت صحیح کلسیم به فسفر در جیره بسیار حیاتی است. عدم تعادل این دو میتواند منجر به مشکلات شدید اسکلتی مانند راشیتیسم (نرمی استخوان) شود. · فسفر (P): · نقش: همراه با کلسیم در ساختار استخوان شرکت دارد. همچنین در متابولیسم انرژی (در ساختار مولکول ATP) و بخشی از غشای سلولی (فسفولیپیدها) نقش اساسی دارد. · منابع تأمین: بخشی از فسفر موجود در مواد گیاهی (مانند ذرت) به صورت "فیتات" است که برای طیور قابل استفاده نیست. به همین دلیل، از منابع معدنی فسفر مانند دیکلسیم فسفات و مونوکلسیم فسفات استفاده میشود. امروزه از آنزیم فیتاز نیز برای آزادسازی فسفر موجود در مواد گیاهی و کاهش مصرف منابع معدنی گرانقیمت استفاده میگردد. · سدیم (Na) و کلر (Cl): · نقش: این دو عنصر که عمدتاً از نمک طعام (سدیم کلرید) تأمین میشوند، برای حفظ تعادل اسید و باز بدن (pH)، تعادل مایعات (فشار اسمزی) و انتقال پیامهای عصبی ضروری هستند. میکرومینرالها (عناصر کمیاب): این عناصر معمولاً به صورت کنسانتره معدنی (پرمیکس) یا همراه با مکمل ویتامینه به جیره اضافه میشوند. مهمترین آنها عبارتند از: · منگنز (Mn): برای رشد اسکلت، متابولیسم کربوهیدراتها و چربیها و تولید مثل ضروری است. کمبود آن باعث بروز مشکل پریزیس یا لغزیدگی تاندونها در جوجهها میشود. · روی (Zn): برای عملکرد صحیح آنزیمها، سلامت پوست و پر، ترمیم زخمها و عملکرد سیستم ایمنی حیاتی است. · آهن (Fe): جزء اصلی هموگلوبین خون است و برای حمل اکسیژن در بدن ضروری میباشد. · مس (Cu): در تشکیل گلبولهای قرمز، بافت همبند و استخوانبندی نقش دارد. · سلنیوم (Se): یک آنتیاکسیدان قوی است و در کنار ویتامین E از سلولها در برابر آسیبهای اکسیداتیو محافظت میکند. کمبود سلنیوم میتواند منجر به بیماری دیاتز اگزوداتیو (تجمع مایع در زیر پوست) و تحلیل عضلات شود. · ید (I): برای ساخت هورمونهای تیروئیدی و تنظیم متابولیسم پایه بدن ضروری است. --- ۲. مکملهای ویتامینه (پرمیکس ویتامینه) ویتامینها ترکیبات آلی هستند که بدن پرنده یا قادر به ساخت آنها نیست و یا به مقدار کافی تولید نمیکند، بنابراین حتماً باید از طریق خوراک تأمین شوند. آنها به دو دسته محلول در چربی و محلول در آب تقسیم میشوند. ویتامینهای محلول در چربی: · ویتامین A: برای سلامت و یکپارچگی پوست و مخاطها (اولین سد دفاعی بدن)، بینایی و رشد ضروری است. · ویتامین D3: برای جذب کلسیم و فسفر از روده و رسوب آنها در استخوان کاملاً ضروری است. عدم وجود آن باعث نرمی استخوان میشود. · ویتامین E: مهمترین آنتیاکسیدان طبیعی است که از سلولها در برابر تخریب محافظت میکند. برای سلامت سیستم ایمنی و عصبی نیز لازم است. · ویتامین K: برای فرآیند انعقاد خون ضروری است و از بروز خونریزیهای داخلی جلوگیری میکند. ویتامینهای محلول در آب (کمپلکس B): · تیامین (B1): در متابولیسم کربوهیدراتها نقش دارد. · ریبوفلاوین (B2): برای رشد، سلامت پوست و پر و متابولیسم انرژی ضروری است. · نیاسین (B3): برای متابولیسم انرژی و سلامت دستگاه گوارش و عصبی اهمیت دارد. · کولین (B4): جزء اصلی لسیتین است و در متابولیسم چربیها و جلوگیری از کبد چرب نقش دارد. (گاهی در گروه ویتامینها طبقهبندی میشود). · پانتوتنیک اسید (B5): در متابولیسم کربوهیدراتها، چربیها و پروتئینها شرکت دارد. · پیریدوکسین (B6): در متابولیسم اسیدهای آمینه نقش کلیدی دارد. · بیوتین (B7 یا H): برای سلامت پوست، پر و پاها لازم است. · فولیک اسید (B9): برای رشد سلولی و تشکیل گلبولهای قرمز خون ضروری است. · کوبالامین (B12): در متابولیسم اسیدهای آمینه و اسیدهای نوکلئیک نقش دارد و برای تشکیل گلبولهای قرمز ضروری است. --- فرم مصرف و نکات مهم · پرمیکس: در عمل، ویتامینها و عناصر کمیاب (میکرومینرالها) به صورت جداگانه یا اغلب به صورت مخلوطی به نام پرمیکس (Premix) به جیره اضافه میشوند. این پرمیکسها توسط شرکتهای تخصصی و بر اساس آخرین یافتههای علمی و نیازهای سویههای مختلف تجاری تهیه میشوند. · شرایط نگهداری: مکملهای ویتامینه به شدت به نور، رطوبت، حرارت و اکسیداسیون حساس هستند. نگهداری آنها در جای خشک، خنک و تاریک (انبار سرد) ضروری است. · تاریخ مصرف: حتماً به تاریخ تولید و انقضای این مکملها توجه کنید، زیرا potency (قدرت) ویتامینها به مرور زمان کاهش مییابد. · استرس و بیماری: در شرایط استرس (گرمای شدید، جابجایی، واکسیناسیون) یا بیماری، نیاز پرنده به برخی ویتامینها (به ویژه ویتامینهای A، E و C) افزایش مییابد و ممکن است استفاده از مکملهای اضافی در آب آشامیدنی (مولتیویتامینهای محلول در آب) توصیه شود. نتیجهگیری: اگرچه ذرت و کنجاله سویا پایه اصلی جیره هستند، اما این مکملهای ویتامینه و معدنی هستند که تفاوت را در سلامت، یکنواختی، تلفات کم و نهایتاً سودآوری یک گله مرغ گوشتی ایجاد میکنند. استفاده از یک پرمیکس استاندارد و باکیفیت از یک شرکت معتبر، یکی از بهترین سرمایهگذاریها در یک واحد پرورش طیور است.