مدیریت صحیح پسماند و فضولات در سالن مرغ گوشتی، یکی از ارکان اصلی بهداشت، زیستمحیطی و اقتصاد مزرعه است. اگر این موضوع به درستی مدیریت نشود، نه تنها سلامت گله را به خطر میاندازد، بلکه میتواند منجر به شکایت همسایگان (به دلیل بو)، آلودگی آبهای زیرزمینی و جریمههای زیستمحیطی شود. مدیریت پسماند در یک مرغداری به دو بخش اصلی تقسیم میشود: مدیریت فضولات جامد (بستر و کود) و مدیریت پسماند مایع (آبهای سیاه و خونابه) . در ادامه، اصول علمی و عملی این مدیریت را بررسی میکنیم: ۱. انواع پسماند در سالن مرغداری 1. کود مرغی (بستر): ترکیبی از فضولات، بستر اولیه (پوشال، خاک اره)، پر و دان ریخته شده. این بخش عمده پسماند را تشکیل میدهد. 2. پسآب شستشو: آب حاوی مواد شوینده، ضدعفونیکننده و مواد آلی که پس از هر دوره از سالن خارج میشود. 3. لاشه تلفات: لاشه پرندگانی که در طول دوره تلف میشوند. 4. پسماندهای بستهبندی و دارویی: کیسههای خالی دان، بطریهای واکسن و دارو. ۲. مدیریت کود مرغی (بستر) الف) روشهای مدیریت داخل سالن (طی دوره) · کنترل رطوبت بستر: مهمترین اصل. بستر مرطوب = تولید آمونیاک = بستر چسبنده = مشکل در خروج آسان کود. · تیمار بستر: استفاده از افزودنیهایی مانند زئولیت، بنتونیت یا پودرهای مخصوص جذب رطوبت و بوی آمونیاک. · زیر و رو کردن: در دورههای طولانی (بیش از ۴۰ روز) یا در صورت فشرده شدن بستر، زیر و رو کردن به خشک شدن آن کمک میکند. ب) خروج کود از سالن (بین دو دوره) · روش سنتی (لودر): سریع اما همراه با گرد و غبار زیاد. بهتر است ابتدا بستر نمپاشی شود تا گرد و خاک بلند نشود. · روش مکانیزه (اسکرو یا نوار نقاله): در سالنهای مدرن، کود توسط اسکروهای کفخاوری جمع و مستقیماً به تریلی یا محل دپو منتقل میشود. ج) انبارش کود (دپو) این بخش اغلب نادیده گرفته میشود، اما بسیار حیاتی است. · محل دپو: باید حداقل ۵۰۰ متر با سالن پرورش فاصله داشته باشد و در جهت باد غالب نباشد (باد بو را به سمت سالن نیاورد). · سقف و کف بتنی: کود باید در محلی سرپوشیده (انبار) یا حداقل روی سطح بتنی با شیب نگهداری شود تا شیرابه (آب سیاه) آن جذب زمین نشده و آبهای زیرزمینی را آلوده نکند. · روکش پلاستیکی: در دپوهای طولانی مدت، روی کود با پلاستیک پوشانده شود تا از نفوذ باران و تبخیر نیتروژن جلوگیری شود. د) فرآوری و دفع نهایی · فروش به کشاورزان: به عنوان کود آلی، اما باید حداقل ۳ تا ۶ ماه کمپوست شده باشد تا تخم علفهای هرز و پاتوژنهای آن از بین برود. · تولید کود آلی صنعتی: مخلوط کردن با مواد دیگر و فرآوری در کارخانههای کمپوست. ۳. مدیریت پسماند مایع (پسآب) شستشوی سالن با فشار قوی، حجم زیادی آب آلوده تولید میکند. · جمعآوری: کف سالن باید دارای شیب استاندارد به سمت کانالهای فاضلاب باشد. · تصفیه یا تهنشینی: این آب مستقیماً به چاه جاذب یا رودخانه ریخته نشود. بهتر است به حوضچههای تهنشینی هدایت شود تا مواد جامد آن تهنشین شده و آب نسبتاً شفاف (با غلظت کمتر) خارج شود. · چاه جاذب لاگون: اگر مجوز دارید، پسآب به چاههای مخصوص (لاگون) تخلیه شود. عمق این چاهها باید به گونهای باشد که به سفره آب زیرزمینی نرسد. ۴. مدیریت لاشه تلفات (مهمترین بخش بهداشتی) تلفات اجتنابناپذیر است، اما دفع غلط آن (پرتاب به اطراف مزرعه) باعث جذب سگ، گربه، موش و پرندگان وحشی شده و بیماری را به مزرعه برمیگرداند. روشهای مجاز و بهداشتی دفع لاشه: 1. تلفسوز (Incineration): بهترین روش. لاشه در دمای بسیار بالا سوزانده شده و کاملاً نابود میشود. هزینهبر است اما برای مزارع بزرگ مقرونبهصرفه است. 2. چاه تلفات (پیت): · یک چاه بتنی با درپوش محکم در محوطه مزرعه ساخته میشود. · لاشهها داخل چاه ریخته شده و به مرور تجزیه میشوند. · نکات ایمنی: حتماً درب آن قفل باشد، هفتهای یکبار آهک پاشی شود و عمق آن از سطح آب زیرزمینی پایینتر نباشد. 3. کمپوست تلفات: لاشهها را لایهلایه با پوشال و کود در محوطهای مخصوص (با کف بتنی) قرار داده تا تخمیر شوند و به کمپوست تبدیل گردند. 4. دفن بهداشتی: حفر گودال عمیق (حداقل ۲ متر)، آهک پاشی کف و روی لاشهها و پوشاندن با خاک. تذکر مهم: هرگز لاشهها را به سگ و گربه ندهید (چرخه بیماری) و در طبیعت رها نکنید. ۵. مدیریت پسماندهای خشک (زباله) · کیسههای خالی دان: جمعآوری و فروش به مراکز بازیافت (قبل از فروش بهتر است ضدعفونی یا در آفتاب پهن شوند). · بطریهای واکسن و دارو: سوزاندن یا خرد کردن و دفن بهداشتی (عدم استفاده مجدد). ۶. رعایت الزامات زیستمحیطی و قانونی برای اخذ و تمدید پروانه بهرهبرداری، سازمان دامپزشکی و محیط زیست بر موارد زیر نظارت دارند: · وجود سیستم دفع فاضلاب استاندارد (عدم تخلیه به آبهای سطحی). · وجود چاه تلفات استاندارد یا قرارداد با شرکتهای امحا. · جلوگیری از پخش بوی نامطبوع در اطراف مزرعه (مدیریت کود مرطوب و تهویه). نتیجهگیری مدیریت پسماند را میتوان به عنوان "حلقه مفقوده امنیت زیستی" در نظر گرفت. یک مزرعه که کود را جلوی درب ورودی انبار میکند یا لاشهها را پشت سالن میاندازد، تمام هزینههایی را که برای واکسن و ضدعفونی کرده است، دور میریزد. برنامهریزی برای خروج روزانه کود، دپوی اصولی و دفع بهداشتی تلفات، سرمایهگذاری برای تداوم تولید و پیشگیری از بیماریهای واگیردار است.